Страница 138 из 247
T мн0гихъ бо и3скушeній и3 си1хъ терпёніz бывaетъ всsкъ и3скyсенъ, и3 t сегw2 познавaетъ свою2 нeмощь, и3 б9ію си1лу. И# t познaніz своеS нeмощи и3 неразyміz, ћкw не вёдzше нёкогда ±же нhнэ навык0хъ, помышлsетъ, ћкw вои1стинну ћкоже не вёдzше нёкогда, и3 не вёдzше, ћкw не вёсть. Си1це и3 и4на мнHга, њ ни1хже по си1хъ м0жетъ бhть и4мать рaзумъ пріsти, по словеси2 вели1кагw васjліа. Речe бо: Ѓще кто2 не и3скyситъ вeщи, не вёсть, чесогw2 лишaетсz. Пріsвый же рaзумъ t чaсти познавaетъ, ћкw не вёсть, и3 бывaетъ томY рaзумъ ходaтайственъ смирeніz. И# пaки: Познaвый себE, ћкw создaніе є4сть премённо, tню1дъ ни въ чес0мъ возн0ситсz, ћкw ѓще и3 и4мать м0жетъ бhть что2, создaвшагw є3го2 є4сть. Никт0же бо сосyдъ каковhй похвалsетъ, ћкw сaмъ себE благоустр0и, но творцA є3гw2 похвалsетъ: є3гдa же сокруши1тсz, тогдA вин0вника ўкорsетъ, ґ не творцA. Ѓще же сосyдъ є4сть словeсенъ, по нyждэ и3 самовлaстенъ є4сть. И# въ пр0чихъ ќбw благи1хъ творeцъ подaтель, ћкоже и3 творeніz вин0вникъ: къ падeнію же и3 и3 ўклонeнію, винA, произволeніе самовлaстнагw. Ћкоже пребывaющу ќбw непрел0жнw и3 по благодaти слёдуетъ похвалA: си1це и3 ўкори1зна пріeмлющу ѕл0бу ѕмjz: Не пріeмлющу бо дaры похвалA, но подаю1щу подобaетъ со благодарeніемъ.
По благодaти же, м0жетъ бhть, и4мать пріeмый похвалY за намёреніе пріsти дaры, ±же не и3мЁ, пaче же за благоразyміе њ благодётелэ: и3 ѓще сіE не бывaетъ, не т0чію лишaетсz похвaлъ, но и3 њсyдитсz (с. 714) за своE неблагодарeніе. Никт0же си1це безстyднw дерзaетъ глаг0лати, ћкw не пріsлъ дaра, но лукаводёйствомъ крaдz похвалY, и3 безм0лвіемъ хвалsсz, сyдитъ, ѓкибы не t тогw2 творцA быв†емаz, ћкобы сaмъ богaтство, є4же мни1тъ и3мёти, стzжA себЁ, ґ не по благодaти пріsлъ. Ѓще же и3ногдA благодари1тъ сицевhй подaтелz, но ћкоже фарісeй џный мечтaетъ, и3 глаг0летъ въ себЁ: благодарю1 тz, ћкw тaкw и3 тaкw є4смь. Д0брэ ќбw речE є3ђлjстъ, пaче же сердцевёдецъ бGъ, въ себЁ, ґ не къ бGу, глаг0ла. Ѓще бо и3 къ бGу мнsше ўсты2 глаг0лати, но вёдый надмeнную є3гw2 дyшу, не къ бGу речE, но, глаг0летъ, фарісeй стaвъ, си1це въ себЁ глаг0лаше. Ґ є4же глаг0лати писaнію мн0гажды ты6zже глаг0лы, и3ли2 си6мъ подHбныz, нёсть, глаг0летъ златоyстъ, и3носказaніе и3ли2 многосл0віе, но да впечатлёетсz сл0во въ сeрдцэ слhшателей. pалмопёвецъ же t любви2 не хотsше речeніе њстaвити, ћкоже невкуси1вшіи є3гw2 слaдости, но t нерадёніz и3 сaмое то2 речeніе пренебрегaютъ, да и3збaвzтсz тsжести є3гw2.
U5бо сицевhй когдA прин0ситъ дост0инъ пл0дъ t б9eственныхъ писaній, не пaче ли њсуждeніе и3 помрачeніе ўмA, внегдA tвeрсти вх0дъ бэсHмъ, є3го2 рaтующымъ; по словеси2 гDню: Ѓще въ сyровэ дрeвэ сі‰ творsтъ, въ сyсэ что2 бyдетъ; И#, ѓще прaведный є3двA спасaетсz, нечести1вый же и3 грёшный гдЁ kви1тсz; И# ѓще и3мyщихъ вeсь ќмъ въ пaмzти б9іей невещeственъ и3 безви1денъ рaтуютъ бёсове, и3 ѓще бы бGъ сицевhхъ не заступaлъ смиренномyдріz рaди и4хъ: не возмоглa бы восходи1ти моли1тва и4хъ, но возврати1ласz бы тщeтна. Что2 сотвори1мъ мы2 nкаsнніи, ћкw нижE къ воздyху ўсты2 глаг0лемъ, да понE когдaлибо возмилосeрдовавъ бGъ, снизшeлъ бы невёдэнію и3 нeмощи нaшей рaди благоразyміz. Ґ ћкw и3 совершeнныхъ рaтуютъ бёси, послyшаемъ, что2 глаг0летъ с™hй макaрій, ћкw никт0же здЁ совершeнъ бывaетъ въ нhнэшнемъ вёцэ. Понeже њбручeніе бЁ даeмое здЁ, и3 во свидётельство прив0дитъ (с. 715) нёкоего t брaтій, и4же молsшесz съ нёкіими, и3 ѓбіе восхищeнъ бhсть на нeбо ўм0мъ, и3 ви1дэ г0рній їерусали1мъ и3 ски6ніи с™hхъ, и3 низшeдъ tпадE добродётели, и3 въ совершeнную пріи1де поги1бель, за є4же мнёти себE въ чес0мъ предуспёти, ґ не вsщшій и3мёти д0лгъ, ћкw спод0бльшасz сицевhz высоты2, недост0йна сyща, и3 пeрсть по є3стествY.
И# пaки т0йже речE: МнHгіz вёмъ и3 t и3скyса, и3 ѓзъ въ сицевы6z внид0хъ, и3 вёмъ и3звёстнэ, ћкw никт0же здЁ совершeнъ: но ѓще бы и3 невещeственъ совершeннw бhлъ бы, и3 съ бGомъ соединeнъ, грёхъ пaки въ слёдъ є3гw2 грzдeтъ, и3 никогдaже прeжде смeрти совершeннw и3стреблsетсz. И# с™hй нjлъ њ нёкоемъ речE, ћкw молsшесz, и3 по б9ію попущeнію къ п0льзэ є3гw2, и3 и3нhхъ мн0гихъ, потрzсaху є3го2 бёси на высотY взeмлюще за рyцэ и3 н0зэ є3гw2, и3 да не вреди1тсz тёло є3гw2 пaдъ на зeмлю, на рогози1нэ подымaху: и3 сіE на д0лзэ творsще, не возмог0ша свести2 ўмA є3гw2 съ небeсъ. U5бо когдa бы сицевhй возжелaлъ ћстіz; и3ли2 когдA pалмопёніz и3 чтeніz вострeбуетъ; но мы2 трeбуемъ си1хъ рaди нeмощи ўмA нaшегw, ѓще и3 нижE си1це внимaти х0щемъ. Ўвы2! сицевhй свsтъ борsшесz, и3 мы2 не печeмсz њ брaни: с™jи смирeніемъ сохранsютсz t сэтeй діaвольскихъ, и3 мы2 t неразyміz возн0симсz! И# вои1стинну. Вeліе неразyміе є4сть, є4же возноси1тисz комY въ т0мъ, є4же не и4мать. Чт0 же и4маши, глаг0летъ, є3гHже нёси пріsлъ тyне t бGа, и3ли2 моли1твами и3нhхъ нёкіихъ; ѓще же и3 пріsлъ є3си2, что2 хвaлишисz ћкw не пріeмь, но сaмъ творsй; РечE ѓвва кассіaнъ, смирeніе ќбw раждaетсz t рaзума, сeй же раждaетъ разсуждeніе, t негHже раждaетсz разсмотрeніе, є4же нарицaетъ прор0къ совётомъ, и4же зри1тъ вє1щи по є3стествY, и3 ўмерщвлsетсz ќмъ t мjра зрёніемъ б9іихъ твaрей. ТомY слaва во вёки ґми1нь.
Е#динонадесsтое є4сть сл0во и3 бyква, лю1ди,
Смирeніе же раждaетъ разсуждeніе
(с. 716)
По є3стествY чyвственныхъ твaрей.
Нhнэ же начaло, благослови2 џтче.
Сл0во №i.
Ѕэлw2 блaго є4сть вопрошaти њ всeмъ, nбaче и3скyсныхъ, неискyсныхъ же приврeдно, за є4же не и3мёти разсуждeніz: сіe бо вёсть врeмz, потрeбу, ўстроeніе человёче, коли1чество, си1лу, рaзумъ вопрошaющагw, произволeніе, и3 намёреніе б9іе, и3 коегHждо речeніz б9eственнагw писaніz, и3 и4на мнHга. Поели1ку не и3мёzй разсуждeніz, м0жетъ бhть, труди1тсz мн0гw, и3 ничт0же соверши1ти м0жетъ. И# ѓще ќбw њбрsщетсz кто2 и3мёzй сіE, настaвникъ є4сть слэпы6мъ, и3 свётъ сyщымъ во тьмЁ: и3 на него2 д0лженствуемъ возлагaти вс‰, и3 t сицевaгw пріимaти, ѓще и3ногдA и3 не зри1мъ, ћкоже х0щемъ t неискyсства. Но nбaче и3мёzй сіE, t сегw2 пaче показyетсz, t є4же мощи2 томY ўстр0ити, глаг0лємаz разумёти не хотsщихъ и3 не желaющихъ. ЗанE дyхъ и3спытyетъ, и3 kвлeніе б9eственныхъ дёлъ, t є4же мощи2 и3 не хотsщъ ќмъ понyдити вёрить, по примёру nтцє1въ, їHны, захaріи и3 давjда, и4же t разбHйникъ, є3г0же ўдержA ѓгGлъ є4же глаг0лати что2 tню1дъ, кромЁ прaвила є3гw2 внегдA пёти. Ѓще же под0бнэ нёсть нhнэ, є4же бhти комY въ разсуждeніи таковaгw р0да, за є4же не бhти раждaющему т0е смирeнію, съ терпёніемъ њ коeмждо начинaніи д0лженствуемъ моли1тисz, по словеси2 ґпcла. Ѓще бо и3 не и4мамы препод0бныхъ рyкъ, си1рэчь, чистоты2 души2 и3 тёла, но ќбw понE кромЁ ѕлопомнёніz и3 п0мыслwвъ бhти потщи1мсz. Сіe бо є4сть ґп0стольское, є4же воздэвaти преподHбныz рyки без8 гнёва и3 размышлeніz.
И# ѓще что2 разумёемъ бhти по бз7э, безстрaстнw сотвори1мъ, ѓще, м0жетъ бhть, и3 не ѕэлw2 блaго є4сть, за недоумёніе же и3 намёреніе є4же по бз7э, во благ0е нaмъ содёzнное t бlгодaти (с. 717) вмэни1тсz. Ѓще же не є4сть стрaсть, но по в0лэ б9іей, ћкоже речeсz, и3 сіS ќбw по нyжнэ є3ди1ныz рaди б9іz блaгости: ґ и3дёже своS в0лz, ґ не б9іz, тaмw возвышeніе, и3 бGъ не благоволи1тъ, нижE tкрывaетъ свою2 в0лю, ћкw да не кто2 разумэвazй, и3 не творsй, вsщше њсyдитсz. ЗанE є3ли6ка бGъ подаeтъ нaмъ, и3 є3ли6ка ўдeрживаетъ ў нaсъ, на п0льзу стр0итъ, ѓще и3 мы2 ћкоже дёти не разумёемъ: нижE ниспосылaетъ с™aго своего2 д¦а, не њчи1щшему себE t страстeй тэлeсными и3 нрaвственными дэsніzми, ћкw да не ўклони1тсz t nбhчаz къ страстeмъ таковhй, и3 бyдетъ пови1ненъ с™aгw д¦а нашeствію. Но є3гдA д0лго врeмz пребyдетъ кто2 въ подви1жничествэ, и3 њчи1ститъ пeрвэе тёло по дёйству t грэхA, мaла же и3 вели1ка, пот0мъ дyшу t всsкагw желaніz и3 ви1да ћрости, и3 нрaвы благи1мъ nбhчаемъ содёлаетъ, ко є4же никaкоже кромЁ хотёніz ўмA твори1ти что2 си6мъ пzтьми2 чyвствы, нижE по внyтреннему человёку снисхождeніе да бyдетъ къ чесомyлибо таков0му, и3 повинeтсz себЁ человёкъ, тогдA и3 бGъ повинeтъ є3мY всsчєскаz благодaтію д¦а с™aгw рaди безстрaстіz.
Подобaетъ бо є3мY повинyтисz пeрвэе зак0ну б9ію, и3 тaкw повинeтъ ћкw словeсенъ с{щаz во влaсти, ћкоже ўмY њбладaти, ћкоже t начaла создaсz, цaрствомъ мyдрымъ, цэломyдрымъ, мyжественнымъ же и3 прaведнымъ. И# нhнэ ќбw ўкрощaетъ ћрость мsгкостію желaніz, нhнэ же ўдeрживаетъ желaніе жест0костію ћрости, и3 познаeтъ, ћкw самодeржецъ є4сть, и3 дёйствуетъ всёми ќды тэлесE, по зaповэди б9іей, и3 не ктомY t забвeніz и3 невёдэніz њкрадaетсz, ћкоже прeжде. ТогдA ќбw t ўпражднeніz, є4же по бз7э разсмотри1теленъ бывaетъ, и3 прозирaти начинaетъ ўготHванныz сBти діaволи, сокровє1ннаz и3 по крадeнію бывaємаz: б{дущаz же не прозирaетъ ћкоже прор0цы, сіe бо пaче є3стествA є4сть, и3 подаeтсz къ п0льзэ џбщей. Разсмотрeніе же є3стeственно є4сть, и3 ўмY њчи1щшусz, kвлsетсz (с. 718) сіE t ўдержaніz страстeй ѓки въ мрaкэ сокрывaемо: смиренномyдріz же рaди прих0дитъ благодaть, и3 tверзaетъ душeвное џко, є4же њслэпи2 діaволъ, и3 ѓбіе начинaетъ человёкъ зрёти вє1щи по є3стествY, и3 не ктомY прельщaетсz t внёшнzгw зрёніz вещeй, ћкоже прeжде: взирaетъ бо безпристрaстнw таковhй на злaто, сребро2, драгоцBннаz кaмєніz, и3 не прельщaетсz, нижE пристрaстнw сyдитъ, но вёсть, ћкw t земли2 сyть сі‰, ћкоже и3 прHчыz вє1щи мjра, по примёру с™hхъ nтє1цъ.