Страница 1 из 22
Айыллыы (Книга Бытия на якутском языке)
Айыллыы (Книга Бытия на якутском языке). Правообладатель - Российское Библейское Общество.
ru
Трушова
ExportToFB21, FictionBook Editor Release 2.6
17.01.2013
OOoFBTools-2013-1-17-15-5-18-838
1.0
Москва
1993
Күндү ааҕааччы!
Эһиги болҕомтоҕутугар Библия биир сүҥкэн суолталаах кинигэтин тылбааһын таһаардыбыт. Библия — аан дойдуга уус-уран уонна итэҕэл сиэрин биллэр өйдөбүнньүктэриттэн биирдэстэрэ — 77 кинигэттэн турар, онон сороҕор «Кинигэ-лэр кинигэлэрэ» диэн ааттыыллар. «Айыллыы» — Библияны арыйар маҥнайгы кинигэ.
Ытык Суруйууну сахалыы тылбаастааһын историята балтараа үйэттэн таҕыста. Тылбаас саҕалааччыта уонна көҕүлээччитэ Иннокентий (Вениаминов) архиепископ этэ. Кини «Таҥараҕа үҥэр тыл-өс туһааннаах дьоҥҥо өйдөнүмтүө буолуохтаах» диэн санаалааҕа. 1853 сыллаахха Ытык уонна Таҥара сулууспатыгар туттуллар кинигэлэри тылбаастыыр Кэмитиэт тэриллэр. Бэрэссэдээтэлинэн священник Дмит-рий Васильевич Хитров (кэлин — Дьокуускайдааҕы уонна Бүлүүтээҕи епископ Дионисий) ананар. 5 сылынан, 1858 сыл бүтүүтэ Москватааҕы Синодальнай типографияҕа Саҥа Кэс тыл кинигэлэрэ, Апокалипсистан ураты, бары Эргэ Кэс тылтан Айыллыы уонна Саалтыыр кинигэлэрэ, Таҥара су-лууспатын кинигэлэрэ, ону тэҥэ саха тылын азбуката уонна грамматиката бэчээттэммиттэрэ. 1859 сыллаахха от ыйын 19 күнүгэр Иннокентий архиепископ көҕүлээһининэн сахалыы мэлиибэн ыытыллар, онно кини бэйэтинэн Евангелиены (Үтүө сурах кинигэтин) сахалыы ааҕар. Ол кэннэ литургия эмиэ сахалыы ыытыллар, онно мустубут саха дьонун ити сүрдээҕин соһутар да, долгутар да. Ити кэмтэн саҕалаан Саха сирин Танара дьиэлэригэр сулууспаны сахалыы ыытар-га кыах баар буолбута. Библияны сахалыы тылбаастааһын XX уонна XXI үйэлэр кирбиилэригэр сөргүтүллэр. Библия тылбааһын Института 2004 сыллаахха Сана Кэс тыл сана тылбааһын бэлэмнээн таһаарар, оттон 2010 сыллаахха Пса-лтирь (Саалтыыр) тылбааһын таһаарар.
«Бытие» кинигэтин билинни сахалыы тылбааһын Россия-тааҕы Библия уопсастыбата бэлэмнээтэ. Тыл үөрэхтээхтэрэ Библия кинигэтин төрүт суруйуутуттан тылбаастаары, икки сыл устата Санкт-Петербург куоракка Библия тылбааһын сүрүн төрүттэрин уонна былыргы еврей тылын үөрэппиттэрэ. Ол кэннэ биэс сыл устата Библия 18 кинигэтин бастакы хара тылбааһын онордулар. Бу үлэҕэ тылбаасчыттары таһынан экзегетическэй уонна филологическай редактордар кытын-нылар. Экзегетика өттүнэн төһө сөптөөхтүк тылбаастанарын хонтуруоллуур үлэни Библия уопсастыбаларын Холбоһугун тылбааска консультана салайда. Оттон бырайыак үлэтин Россиятааҕы Библия уопсастыбатын (РБО) Санкт-Петербур-дааҕы салаата иилээн ыытта.
Соторутааҕыта биһиги тылбаасчыттарбыт үлэлэрин түмүгүн саха дьоно-сэргэтэ билсэригэр анаан, РБО «Бытие» кинигэтин тылбааһын боруобалаан бэчээттииргэ быһаарыныы ылыммы-та. Биһиги үлэбит туһунан араас специалистар санааларын истиэхпитин баҕарабыт, холобура, литературовед учуонай-дар, суруйааччылар, итэҕэлгэ сыһыаннаах дьон көрөллөрө тоҕоостоох. Биһиги ону сиһилии чинчийэн, үөрэтэн баран, инникитин тылбаас үлэтигэр туһаныахпыт.
Ааҕааччыга табыгастаах буоллун диэн, тиэкиһи кэрчиктэргэ араардыбыт, оттон кинигэ түмүгэр көмө матырыйааллары булуохха сөп. Бу таһаарыыга Былыргы Ближнэй Восток уонна Былыргы Палестина каарталара, Библия уустук терминнэ-рин быһаарар тылдьыт киирдилэр. Маны тэнэ «Айыллыы» кинигэтин сүрүн санаатын уонна салааларын наардыыр киирии тыл сурулунна.
Ааҕааччылар санааларын, этиилэрин бу аадырыһынан күүтэбит:
191014, Санкт-Петербург, а/я 127, СПб отделение РБО
Литературнай редактор
Варвара Борисовна Окорокова
Киирии тыл
Айыллыы кинигэтин аата уонна Библияҕа ылар миэстэтэ
Библия бастакы кинигэтин аата былыргы еврей тылы-гар «бэрэшит», ол аата «аан бастаан» диэн. Былыргы кэмнэ кинигэни бастакы тылынан (эбэтэр тылларынан) ааттыыр үгэс баара. Оттон бу түбэлтэҕэ ити аат бастакы тыллары-нан эрэ буолбакка, суолтата быдан киэн. Кинигэ Танара норуотун, Йисраэль дьонун историятын кэпсиир Библияҕа баар кинигэлэр бөлөхтөрүн саҕалыыр. Былыр-былыргыттан бу кинигэ — Моисей Сокуоннарын тиспит биэс кинигэтин (Пятикнижие) сорҕото. Ол эрэн биэс кинигэттэн бастакы-ларыгар Моисей аата ахтыллыбат. Арай Моисей Сокуонун төрүттэниитин уонна олохтонуутун туһунан уһун историяны хара маннайгыттан саҕалаан кэпсиир.
Кинигэ сүрүн ис хоһооно
Кинигэни икки сүрүн түһүмэххэ араарыахха сөп. Бастакы түһүмэҕэ (1:1-11:26) аан дойду айыллыытын, киһи аймах олоҕун-даһаҕын туһунан түн былыргы кэпсээннэри түмэр. Оттон бу түһүмэх түмүгэр дьон-сэргэ сир үрдүгэр элбээн-тэ-нийэн араас тылынан кэпсэтэр буолбутун, тус-туспа уустар, дойдулар, судаарыстыбалар үөскээбиттэрин туһунан кэпсэ-нэр. Ити кэпсээннэр быыстарыгар Адам (5 бас), Ной (10 бас) уонна Шем (11:10-26) курдук тутаах сирэйдэр төрүччүлэрин испииһэктэрэ кииритэлээбиттэр. Кинигэ иккис түһүмэҕэ (11:27-50:26) Танара норуотун, Йисраэль уолаттарын бастакы көлүөнэлэрин туһунан кэпсиир. Манна сүрүн дьон — Авра-һаам, уруккута Авраам, Йицхаак, Йааков (кэлинни аата Йисраэль) уонна Йосеф.
Айыллыы кинигэтигэр итэҕэл суолтата уонна сыаннаһа
Кинигэ сүрүн кэпсэнэр сирэйэ — Танара, Айыы Тойон. Киниттэн ураты танаралар суохтар. Кинигэ тиэкиһэ атын танаралар суохтарын уонна сымыйа буолалларын чинэтэн бэлиэтиир. Танара — аан дойдуга баар үрдүкү күүс уонна былаас буоларын кинигэ тыллара чаҕылхайдык туоһулуул-лар. Танара төһө да халлаанна олордор, кини дьон олоҕор айымньылаахтык кыттар, аан дойдуга буолар быһыыны-майгыны сөптөөхтүк салайан биэрэр. Танара аан дойдуну айыаҕыттан дьон олоҕун бары эйгэтигэр сабыдыаллыыр, олоҕу салайарга кыттар.
Кинигэ бастакы түһүмэҕэ Танара үчүгэй, сөптөөх сири-дойдуну айбытын туһунан кэпсээнтэн саҕаланар. Библия кэпсээнэ сир-дойду уонна дьон бүүс-бүтүннүү Танара илии-тин иһигэр, үрдүкү күүс анныгар сылдьалларын тоһоҕолоон бэлиэтииргэ дьулуһар. Танара аан дойдуну айбыт күүс, онон аан дойду дьылҕатын быһаарарга кини тыла бүтэһик-тээх. Бастакы түһүмэх саҕаланыытыгар бастакы киһи олоҕо ойууланар. Ол кэннэ дьон, ону кытта сир-дойду сидьин быһыынан туолаллар, аньыылара-буруйдара ахса суох үгүс буолар. Сидьин быһыы Танара санаатын утары барыыттан саҕаланар, ону өлөрсүү салгыыр. Хара бастаанныттан Тана-ра олохтообут онкулунан оруннаммыт аан дойду уонна кини айымньыларын бууннаах санаалара утары турсаллар. «Танара уолаттара» уонна «сир кыргыттара» эр-ойох буолар кэмнэригэр, ити бууннаах санаа аан дойдуну атыйахтаах уу курдук аймыыр куттала бүрүүкүүр (6:1-4).
Танара аан дойдуну сидьин быһыыттан-майгыттан Улуу мо-туок көмөтүнэн быыһаабыта. Улуу мотуок туһунан Библияҕа эрэ буолбакка, түн былыргы сэһэннэргэ, үһүйээннэргэ эмиэ ахтыллар. Библияҕа Улуу мотуок уратыта диэн — аан дойдуну сидьин быһыыттан быыһаан, сиргэ сана олоҕу төрүттүүргэ анаан Танара ылыммыт быһаарыныыта. Уу — былыргы дьон өйүгэр-санаатыгар кутталы үөскэтэр, урусхаллыыр балыс-хан күүс этэ. Ол да буоллар Танара модун күүстээх буолан уу күүһүн бэйэтин сыалын ситиһэргэ туһаммытын туһунан Библияҕа Уу мотуогун историята буолан киирэ сылдьар. Итинник санаа илэ көстөр, аан дойду онкулун тутан оло-ҕу харыстыырга анаан кытаанах быһаарыныыны ылыммыт Танараны, Айыыны кытта тэннэһэр аан дойдуга туох да суох. Онон Библия Танараны бу кэпсээннэ олоҕуран Үтүө Айыы уонна кытаанах судьуйа курдук ойуулаан көрдөрөр. Итинтэн хайа да уобараһа кини аан дойдуну салайар үрдүк былаастааҕын бэлиэтиир.
Кинигэ иккис түһүмэҕэр, ити барыта ааспытын кэннэ, Танара бэйэтин норуотун төрүттүүрүгэр Авраһаам ууһун талан ылара кэпсэнэр. Талыллыбыт норуот Танара алгыһы-нан үйэлэргэ уостубат уйгулаах уонна дьоллоох олохтоноро түстэниэхтээх. Кинигэҕэ ити миэстэ «кэс тыл» диэн уһулуччу ааты ылар (15:18-21). Ити туһунан кэс тылын Танара бастакы норуокка, Йисраэль төрүттэригэр бэйэтэ биэрэр. Библия кэп-сээннэрин сюжеттара ити кэс тылы, мэктиэни түөрт көлүөнэ олоҕун тухары Танара тиһигин быспакка толорбутун ойуу-лууллар. Онон кэс тыл диэн Танара бэйэтин тыла буолара бэлиэтэнэр, ол эбэтэр киһи сабаҕалааһына буолбатах, Танара бэйэтэ эппит тыла эбит. Кэс тыл Танара күүһүн уонна үтүө санаатын олоххо киллэрэр суолталаммыта.
Кинигэ бастакы түһүмэҕэр сүрүн суолтаны утарылаһыы ылар: Танара үтүө санаата уонна кини айымньыларын бэрим-мэт быһыылара көстөллөр. Оттон иккис түһүмэҕэр кэпсээн сүнньэ чынха атын. Ол эбэтэр Танара үтүө санаата, итэҕэл, бэриниилээх буолуу уонна Танара талбыт норуота кинини билиниитэ бииргэ хатыһаллар. Танара кырдьыбыт уонна оҕото суох Авраһаамна сири уонна уол оҕону биэриэх буо-лан мэктиэлиир. Ити мэктиэ тыл туолуутун уонна Авраһаам араас эрэйгэ тэбиллэрин туһунан ааҕабыт.
Кинигэ иккис түһүмэҕин түмүктүүр бастарга Йосеф оло-ҕун туһунан кэпсэнэр (37:1-36, 39:1-50:26). Онно Танара үтүө санаата арыый атыннык сырдатыллар. Бу сырыыга кэпсээн онкула — Танара оннооҕор мөкү быһыыны-майгыны бүтэр үһүгар үтүө түмүккэ тиэрдэр кыахтааҕар Йосеф итэҕэлэ (45:4-8). Манны тэнэ Йосеф Эгиипэт ыраахтааҕыта, фараон сирдээҕи былааһын бөҕөргөтөргө анаммыт киһи курдук эмиэ ойууланар. Ол былаас кэлэр өттүгэр Йосеф бэйэтин аймахтарын, Йисраэль дьонун утары эргийэр. Онон бу тиэ-кис сирдээҕи баай, былаас кутталлаах буолуохтарын уонна дьонно түктэринэн эргийиэхтэрин сөбүн, тоҕо диэтэххэ кинилэр кыһалҕаны, эппиэтинэһи кытта ыкса ситимнээх-тэрин туһунан бэлиэтиир.