Страница 25 из 25
Рагон Фӕдзӕхсты чингуытӕй бирӕты фидыды ӕмбарынад, тӕригъӕд бафидыны хӕс зӕрдыл лӕууын кӕнгӕйӕ, фыццаджы-дӕр амоны, зӕгъгӕ, Израилы трагикон хъысмӕт у, Хуыцауимӕ фидыдыл ӕнувыд кӕй нӕ уыдысты, уый фӕстиуӕг. Фӕлӕ Хуыцауы иузӕрдыгдзинад ӕнӕивгӕ у, уымӕ гӕсгӕ, Йӕ фидыды израилӕгтӕн ныфс цӕмӕй бавӕрдта, уый ӕххӕст кӕны ӕмӕ, Йе ’взӕрст адӕм раст фӕндагмӕ куы раздӕхынц, уӕд сын фӕ-стӕмӕ раарфӕ кӕны, ратты сын амонд ӕмӕ ӕнӕфыдбылыз цард.
ФОСЫ СӔРТӔ — кӕс: ЗӔНӔДЖЫ ХИСТӔР
ХУЫЦАУЫ КОМЫ ТӔФ — кӕс: СЫГЪДӔГ УД
ХУЫЦАУЫ НӔМТТӔ — Хуыцауы ном Библийы нысангонд цӕуы алыхуызон дзуттаг дзырдтӕй. Уыцы нӕмттӕн сӕ фылдӕрӕй Ха-нааны цӕрджытӕ хуыдтой сӕ муртаттаг хуыцӕутты. Сӕ Хуыцауы номӕн рагон дзуттӕгтӕ ханаанаг дзырдтӕ кӕй райстой, уым дис-сагӕй ницы ис. Ӕрмӕст зӕрдыл дарын хъӕуы иу хъуыддаг: уыцы нӕмттӕй ханаанӕгтӕ хуыдтой сӕ бирӕ хуыцӕутты, дзуттӕгтӕ та — Израилы иунӕг Хуыцауы. Иаковмӕ Йӕхи, «Ӕз — Дуне-дарӕг дӕн, дӕ фыдӕл Авраамы Хуыцау ӕмӕ Исаакы Хуыцау» (Райд. 28:13), зӕгъгӕ, Чи раргом кодта, Уый.
ХЪОМЫСДЖЫН. Хуыцауы рагондӕр семитаг ном у ЭЛЬ. Ацы дзырды равзӕрд бӕлвырд бӕрӕггонд нӕу. Куыд нымадӕуы, аф-тӕмӕй йӕ сӕй раг мидис у тыхджын/ хъаруджын/ хъомысджын уӕвын» (абар: Райд. 31:29: «Уыцы тых/хъару/хъомыс (эль) мӕм ис...»). Фӕлӕ тых/хъару/хъомыс Хуыцауы сӕйраг миниуӕг кӕм у, уым уыцы миниуӕг нысангӕнӕг дзырдӕй фӕсномыгӕй рахонӕн ис Хуыцауӕн Йӕхи дӕр.
Библийы ХЪОМЫСДЖЫН (ЭЛЬ), куыд Хуыцауы сӕрмагонд ном, афтӕ хӕрз стӕм хатт ӕмбӕлы, зӕгъӕм: «Хъомысджын, Израилы Хуыцау» (Райд. 33:20; 49:24). Зӕгъӕн ис, ХЪОМЫСДЖЫН-ӕй ал-кӕддӕр фӕпайда кӕнынц сидӕны хуызы, йӕ мидисмӕ гӕсгӕ хӕстӕг лӕууы ЭЛОХИМ-мӕ (кӕс дӕлдӕр). Ацы дыууӕ номӕй фӕхонынц ӕцӕгӕлон кӕнӕ сӕм хӕрам хуыцауы дӕр. Уымӕй уӕлдай ма дзырд ХЪОМЫСДЖЫН сбӕззы Хуыцауы адӕймагмӕ ныхмӕвӕрдӕй равдисынӕн, ома — уаз, бӕрзонд ӕмӕ дзыллон, ныллӕджы ныхмӕлӕуды.
Хуыцауы ном йӕ иу хай кӕмӕн у, адӕймаджы уыцы нӕмттӕн ацы дзырд арӕх вӕййы сӕ райдайӕны, зӕгъӕм, Элия (Илия), Элиша (Елисей); фӕлӕ ноджы арӕхдӕр та — кӕронӕй, зӕгъӕм, Исраэль (Израил), Ишмаэль (Измаил) ӕмӕ Самуэль (Самуил). Уӕлдай цымыдисаг сты, ХЪОМЫСДЖЫН (ЭЛЬ) йӕ райдайӕны цы Хуыцауы нӕмтты ис, уыдон: ЭЛЬ ЭЛЬЙОН, ЭЛЬ ОЛАМ, ЭЛЬ ШАДДАЙ ӕмӕ ЭЛЬ РОИ.
СТЫР ХУЫЦАУ. Дзуттаг миногон ЭЛЬЙОН нысан кӕны «бӕр-зонддӕр», «уӕлдӕр», «ӕппӕты бӕрзонддӕр», «ӕппӕты уӕлдӕр». Израилы Хуыцауы ном куы фӕамоны, уӕд ӕй растдӕр уыдзӕни, ИУУЫЛБӔРЗОНД, зӕгъгӕ, афтӕ тӕлмац кӕнын. Ӕвӕццӕгӕн, амыдта Хуыцауы сӕрмагонд ном. Ханааны цӕрджытӕн Эль ӕмӕ Эльйон райдианы уыды сты дыууӕ хицӕн хуыцауы нӕмттӕ. Фыццаджы тыххӕй археологтӕ ӕвдисӕнтӕ ссардтой Угариты, Ныгуылӕн Сирийы; дыккаджы тыххӕй — хуссардӕр ран, Финикийы. Фӕстагмӕ дыууӕ номы баиу сты ӕмӕ нысан кӕнын райдыдтой иу Хуыцауы ном.
Чырыстийы райгуырды агъоммӕ 15-14 ӕнусы ханаанӕгтӕ, Тель эль-Амарнӕй кӕй ӕрвыстой, уыцы фыстӕджыты Эль Эльйоны хонынц «хуыцӕутты ӕлдар». Ам ӕй, Райдианы чиныджы, тӕл-мац кӕнӕм куыд СТЫР ХУЫЦАУ. Райд. 14:18-20 куыд дзуры, афтӕмӕй Салимы паддзах Мелхиседек уыди «Стыр Хуыцауы сауджын» ӕмӕ «Стыр Хуыцауы, арв ӕмӕ зӕхх Сфӕлдисӕджы номӕй арфӕ ракодта Авраамӕн». СТЫР ХУЫЦАУЫ койыл ӕмбӕ-лӕм Чырыстийы райгуырды агъоммӕ 8 ӕнусы арамейаг ӕмӕ фӕстӕдӕр бердзенаг уӕлфыстыты дӕр. Кӕд ӕмӕ муртаттӕгтӕм ацы дзырд амыдта иннӕ хуыцӕуттӕй уӕлдӕр хуыцауы, уӕд Израилы та нысан кодта, зӕххон зонынады ӕдде чи ис, уыцы иунӕг ӕцӕг Хуыцауы.
ӔНУСОН ХУЫЦАУ. Райдианы чиныджы 21:33 куыд загъдӕуы, афтӕмӕй Авраам «Беер-Шевӕйы ныссагъта тамариск — сӕрдӕй, зымӕгӕй цъӕх чи дары, ахӕм бӕлас — ӕмӕ уым ссардта Дуне-дарӕджы, ӕнусон Хуыцауы, ном». Дзуттагау «ӕнусон Хуыцау» у ЭЛЬ ОЛАМ, ома, комкоммӕ тӕлмацӕй: «Ӕбӕрӕг дӕргъвӕтин рӕстӕджы Хуыцау». Чи зоны, афтӕ хуыдтой сӕ хуыцауы Беер-Шевӕйы бынӕттон кувӕндоны (абар: Ел-Бет-Ел, ома Вифлеемы Хуыцау, Райд. 35:7), ӕмӕ Авраам уыдонмӕ гӕсгӕ спайда кодта ханаанаг дзырдӕй йӕ ӕцӕг Хуыцауы рахонынӕн. Куыдфӕнды ма уӕд, уӕддӕр ацы миногон йӕ бынаты ис, ӕнусон фидыдыл цы ран дзырдӕуы, уым.
ӔППӔТХЪОМ ХУЫЦАУ. Зынӕмбарӕн дзуттаг дзырдбаст ЭЛЬ ШАДДАЙ иртасгӕйӕ, ахуыргӕндтӕ ӕмзонд не сты. Сӕ фылдӕ-ры хъуыдымӕ гӕсгӕ, дзырдбасты иу хай — ШАДДАЙ — хӕстӕг лӕууы, аккадаг ӕвзагыл хох цы дзырд нысан кӕны, уымӕ. Ӕмӕ йӕ уӕд ӕмбарын хъӕуы: «Хуыцауы хох». Израилы патриархтӕн та ацы дзырдбасты мидис уыди: «Уӕлӕрвты Хуыцау». Библийы фембӕлы ӕрмӕстдӕр Авраам (Райд. 17:1), Исаак (Райд. 28:3) ӕмӕ Иаковы (Райд. 35:11; 43:14; 48:3) нӕмттимӕ бастӕй.
МӔН УЫНӔГ ХУЫЦАУ. Райд. 16:13 Хуыцауы хуындӕуы ЭЛЬ РОИ. Сарӕ (Саррӕ) Агары куы фӕсырдта ӕмӕ Агар ныгуылӕн Негевмӕ куы алыгъди, уӕд ӕм цыдӕр суадон кӕнӕ цъайы цур раргом ис ӕмӕ йемӕ ныхас кодта Хуыцау ЙХВХ. Йемӕ дзургӕйӕ йын Агар загъта: «Ды дӕ ЭЛЬ РОИ». «Рои» ацы ран цы нысан кӕны, уый бынтон ӕмбӕрстгонд нӕу. Чи зоны: «Йӕхи мӕм Чи раргом кодта, уыцы Хуыцау» кӕнӕ: «Мӕн чи уыны, уыцы Хуыцау».
ХУЫЦАУ. Дзырд ЭЛОАХ «Хуыцау» ӕмӕ йӕ бирӕон нымӕц ЭЛОХИМ, ӕвӕццӕгӕн, равзӕрдысты дзырд ЭЛЬ-ӕй (абар арамейаг ЭЛАХ, араббаг ИЛАХ) — Хуыцауы рагондӕр семитаг номӕй. Иууон нымӕцы — ЭЛОАХ — Библийы арӕх не ’мбӕлы. Тынг стӕм хатт ацы номӕй хонынц муртаттаг хуыцӕутты. Фылдӕр хатт амоны Израилы Хуыцаумӕ. Бирӕон нымӕцы — ЭЛОХИМ — ны-сан кӕны куыд бирӕ муртаттаг хуыцӕутты, афтӕ иу мур таттаг хуыцауы (суанг ма сылгоймаг-хуыцауы) дӕр. Библийы ацы номӕй Израилы Хуыцауы хуындӕуы дыууӕ мин хаттӕй фылдӕр. Йӕ мидис у: «Иунӕг ӕцӕг Хуыцау». Ӕвӕццӕгӕн, израилӕгтӕ ацы дзырд, арӕх-иу куыд уыдис, афтӕ райстой ханаанӕгтӕй, рай-дианы ӕнхъӕлдтой, ЭЛОХИМ иууон нымӕцы номдар у, зӕгъгӕ. Хъуыддаг афтӕ кӕй уыдаид, уымӕн ӕвдисӕн Тель эль-Амарнӕй фараонмӕ ӕрвыст фыстӕджытӕ: «мӕ хуыцӕуттӕ, хуры хуыцау» ӕй кӕм хонынц, уыдон.
БАРДАРӔГ. Дзуттаг дзырд АДОН ирон ӕвзагмӕ комкоммӕ тӕлмацӕй нысан кӕны «хицау», «ӕлдар», «искӕмӕ/истӕмӕ бар чи дары, уый; бардарӕг». Библийы дзы арӕх пайдагонд цӕуы, хицау (ӕлдар, барджын) чи у, ахӕм адӕймагыл куы фӕдзырдӕуы, уӕд. Зӕгъӕм: бӕстӕйы хицау (Райд. 42:30), цагъары хицау (Райд. 24:96), сӕры хицау (Райд. 18:12). Уӕздандзинад домдта, цӕмӕй дӕ ныхасӕмбалмӕ дзурай «ме/не ’лдар» (АДОНИ; зӕгъӕм, Райд. 23:6, 15; 24:18). Адӕймӕгты къордмӕ та бадзурын ӕмбӕл-ди «ме/не ’лдӕрттӕ» (АДОНАЙ; зӕгъӕм, Райд. 19:2). (Райдианы чиныджы ацы этикетон дзырд ранӕй-рӕтты раивтам, ирӕтты цар-ды ӕрдзондӕр чи у, ахӕм ныхасы фӕзилӕнтӕй.) Хуыцау ӕппӕт дунейы Хицау кӕй у, алчидӕр ӕмӕ алцыдӕр Йӕ къухы кӕй ис, уымӕ гӕсгӕ фӕстӕдӕр израилӕгтӕм сси Хуыцауы сӕрмагонд нӕмттӕй иу. Ам ӕй, Райдианы чиныджы, тӕлмац кӕнӕм куыд Бардарӕг.
ДУНЕДАРӔГ. Ацы фӕсномыгӕй пайда кӕнынц, Хуыцауы но-мы цыбыр хуыз, ома ЙХВХ (тетраграмматон), дзуттаг Библийы куы фӕкӕсынц, уӕд. Райдианы Хуыцауы ном ӕргом дзырд той, фӕлӕ стӕй (ӕвӕццӕгӕн, Чырыстийы Райгуырды размӕ ӕр-тыккаг ӕнусӕй фӕстӕмӕ) уыцы фӕтк нал уыди. Дзуттӕгтӕ сӕхи хизын райдыдтой ЙХВХ сдзурынӕй, йӕ бӕсты ныффидар ис дзырд АДОНАЙ («Хицау, Бардарӕг, Дунедарӕг»). Библийы дзырдбаст АДОНАЙ ЙХВХ кӕсын райдыдтой куыд АДОНАЙ ЭЛОХИМ, ома «Дунедарӕг Хуыцау». Ахуыргӕндты хъуыды-мӕ гӕсгӕ, уыцы фӕзынд баст у Хуыцауӕн табу кӕнынимӕ. Бӕлвырддӕр дзургӕйӕ та, ӕртыккаг фӕдзӕхст дзуттӕгтӕ сӕхирдыгонау кӕй бамбӕрстой, уыцы ӕууӕлимӕ: «Ӕнӕхъуаджы ма дзур ном ЙХВХ». Ӕниу уыцы фӕдзӕхстӕн ис ӕндӕр хуызы бамбарӕн дӕр: «Мӕнг ард ма хӕр дӕ Хуыцауы, ЙХВХ номӕй». Ахуыргӕндтӕ бӕлвырд кӕнынц, зӕгъгӕ, ЙХВХ у мивдисӕг «уӕвын»-ы хуыз. Йӕ нысаниуӕг — «Уый нӕ уӕвын кӕны, Уый нӕ уӕвынмӕ ӕркӕны». Ӕнхъӕлынц, зӕгъгӕ, ӕппӕты райдиа-ны Хуыцауы сӕрмагонд ном, чи зоны, уыди Йахве-ашер-йихве («Уый уӕвын кӕны, цыдӕриддӕр ис, уыдон»), кӕнӕ та ЙАХВЕ ЦЕВАОТ («Уый уӕвын кӕны ӕфсӕдтӕ [уӕларвон кӕнӕ та израилаг ӕфсӕдтӕ]»).
ЦАГЪАР, ЦАГЪАРАД — рагон дунейы цагъарад уыди кӕмдӕрид-дӕр, ӕмӕ алы ран дӕр бӕрӕг дардта йӕхи ӕууӕлтӕй. Израилы фӕйнӕхуызон цӕстӕй кастысты ӕцӕгӕлон ӕмӕ сӕхи адӕмӕй ца-гъартӕм. Дзуттаг-иу дзуттаджы цагъар сси, йӕ разы-иу истӕмӕй тынг куы фӕазымджын ис кӕнӕ-иу ӕй, цъысымы бахаугӕйӕ, йӕхи ауӕй кӕнын куы бахъуыди, уӕд. Уыдис афтӕ дӕр, ӕмӕ-иу зын уавӕры ныййарджытӕ сӕ сывӕллоны ауӕй кодтой. Фӕлӕ се ’мбӕстаг йӕ дзуттаг хицӕуттӕн цагъары бынаты нӕ уыди, уыди сын ӕххуырсты хуызӕн — сау куыст дзы нӕ домдтой. Уыимӕ-иу ӕй ӕвдӕм аз та уӕгъд хъуамӕ скодтаиккой. Цагъайраг чи сси, уыцы дзуттаг чызджыты намыс бахъахъхъӕныны тыххӕй дӕр Ӕгъдауы уыди сӕрмагонд домӕнтӕ. Ӕндӕр адӕмӕй цагъартӕ-иу дзуттӕгтӕм ӕрбафтыди хӕстон трофейты хуызы кӕнӕ-иу сӕ балхӕдтой сӕрмагонд базарты. Зӕгъӕн ис, сӕ исбоныл нымад уыдысты, бабар-иу сын кодтой тӕккӕ чъизидӕр куыстытӕ. Хицауы бон уыди йӕ цагъары ӕндӕр искӕмӕн ауӕй кӕнын. Уӕйгӕнӕн нӕ уыд ӕрмӕст израилаг цагъарты.
1
В1ЬИа НеЬгака 81иИ§аг1еп51а 51Ь ЕйШо ^шп(а, 51иИ§аг1, 1997.
2
Кӕс: Обзор деятельности Общества восстановления православного христианства на Кавказе за 1860-1910 гг. — Тифлис, 1910. — 86 ф.