Страница 118 из 157
357
Он, кажется, свободен от субординационизма по существу cfr. с. Noët. с. 8. ὧ (τῷ Λόγῳ) πάντα Πατὴρ ὐπέταξε παρεκτὸς ἑαυτοῦ καὶ Πνεύματος ἁγίου); изложение у Ипполита не страдает, как у Тертуллиана, от излишней наглядности; напр., Отец называется «всем» в смысле, по крайней мере, близком к тертуллиановскому «tota substantia», но для Сына нет названия, параллельного слову «portio» с.Noët. с. 11. ὡς φῶς ἐκ φωτὸς... ἢ ὡς ἀκτῖνα ἀπὸ ὑλίου ( ἔτερόν λέγω)· δύναμις γὰρ μία ἡ ἐκ τοῦ παντὸς· τὸ δὲ πᾶν Πατήρ, ἐξ οὗ δύναμις Λόγος.
358
Единство Отца, Сына и Св. Духа Ипполит обосновывает преимущественно на том, что начало Божества одно, Отец. с. Noët. с. 3. πρὀτερον γὰρ ὄντως ἐστὶ διηγήσασθαι, ὄτι εἴς Θεὸς ὁ Πατήρ, ἐξ οὐ κ. τ. λ. с 8. εἰς γὰρ Θεὸς ἐστιν, ὧ δεῖ πιστεύειν, ἀλλ' ἀγένητος κ. τ. λ. с 11. Πάντα δι' αὐτοῦ, αὐτὸς δὲ μόνος έκ Πατρὸς. Τίς τοίνυν ἀποφαίνεται πληθύν Θεῶν παραβαλλομένην κατὰ καιρούς; καὶ γὰρ πάντες ἀπεκλείσθησαν (valentiniani, marcionitae etc.) εἰς τοῦτο ἄκοντες εἰπεῖν ὄτι τὸ πᾶν εἰς ἕνα ἀνατρέχει. О происхождении Сына из существа Отца св. Ипполит говорит довольно ясно (Philosoph. (ex recens. Dunckeri et Schneidewini. Gottingae. 1859) 1. 10. c. 33. p. 540 (p. ed. Milleri 336). τοῦτου ὁ Λόγος μόνος ἐξ αὐτοῦ· διὸ καὶ Θεός, οὐσία ὑπάρχων Θεοῦ· ὁ δὲ κόσμος ἐξ ούδἑνός· διὸ οὗ Θεός), но для объяснения единства Отца и Сына совсем не пользуется учением об Их единосущии, а возвращается к таким неопределенным выражениям, как «сила», «расположение», «согласие», «единомыслие», и даже противопоставляет их идее единосущия. с. Noët. с. 14. δύο λέγεις θεούς; Δύο μὲν οὐκ ἐρῶ θεούς, ἀλλ' ἡ ἔνα- πρόσωπα δὲ δύο, οἰκονομία (al. οἰκονομίαν) δὲ τρίτην τὴν χάριν τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Πατὴρ μὲν γὰρ εἷς, πρόσωπα δὲ δύο, ὄτι καὶ ὁ ϒἱός. τὸ δὲ τρίτον τὸ ἅγιον Πνεῦμα... οἰκονομία συμφωνίας (fort. leg. ex conj. Fabric, οἰκονομίας συμφωνία; Swete.
οἰκονομία συμφωνία) συνάγεται εἰς ἕνα Θεὸν ὁ γὰρκελεύων Πατήρ, ὁ δὲ ὑπακούων ϒἱός, τὸ δὲ συνετίζον ἅγιον Πνεῦμα. Ibid. с. 7. τὸ γὰρ ἐσμεν (Joh. 10, 10), οὐκ ἐφ' ἑνὸς λέγεται, ἀλλ' επί δύο πρόσωπα ἔδειξε, δύναμιν δὲ μίαν. αὐτὸς (ό Χριστὸς) δὲ αὐτὸ ἀπέλυσεν, εἰπών περὶ μαθητών πρὸς τὸν Πατέρα... ἵνα ὦσιν ἓν, καθὼς ἡμεῖς ἓν ἐσμεν (Joh. 17, 22). Τί πρὸς ταῦτα ἔχουσι λέγειν οἱ νοητιανοί; μὴ πάντες ἓν σῶμά ἐστι κατ' τὴν οὐσίαν;ἣ τῆ δυνάμει καὶ τῆδιαθέσει ὁμοφρονίαςἓν γινόμεθα; Τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον ὁ Παῖς ὁ πεμψθεὶς... ὡμολόγησεν εἶναι ἐν τῷ Πατρὶ δυνάμει καὶ διαθέσει. εἰςγὰρ νοῦς Πατρὸς ὁ Παῖς. с 8. καὶ τοῦτους εἶναι οὕτως τρία· εἰ δὲ βούλεται μαθεῖν, πῶς εἰς Θεὸς ἀποδείκνυται, γινωσκέτω ὄτι μία δύναμις τοῦτου. Καὶ ὅσον μὲν κατὰ τὴν δύναμιν, εἷς ἐστι Θεός· ὅσον δὲ κατὰ τὴν οἰκονομίαν, τριχὴς ἡ ἐπίδειξις. Из вышеприведенных мест выясняется и то, что учение Ипполита о Св. Духе несвободно от неопределенности: Он нигде не называется πρόσωπον. (Redepenning, II, 84. Man sieht,Hippolytus will den h. Geist nicht πρόσωπον nennen. Swete, op. cit. p. 69. his allusions to the Person of the H. Spirit are few and meagre).
359
Philos. 1. 10. c. 33. οὗτος οὖκ μόνος καὶ κατὰ πάντων Θεὸς Λὁγον πρῶτον ἐννοηθεὶς ἀπογεννᾶ, οὐ Λόγον ὡς φωνὴν ἀλλ'ἐνδιάθετον τοῦ παντὸς λογισμόν.
360
с Noët. с. 10. τῶν δὲ γενομένων ἀρχηγόν καὶ σύμβουλον καὶ ἐργάτην ἐγέννα Λόγον ὄν Λόγον ἔχων ἐν ἐαυτῶ ἀόρατόν τε ὄντα τῷκόσμω ἀόρατόν ποιεῖ, προτέραν ψωνὴν φθεγγόμενος καὶ φως ἐκ φωτὸς γεννῶν (cfr. Tertull. adv. Prax. с. 6. 7. 12) προῆκε τῆ κτίσει Κύριον,τὸν ἴδιον voῦv. Philos. 1. 10. с. 33. ἅμα γὰρ τῷ ἐκ τοῦ γεννήσαντος προελθεῖν, πρωτότοκος τοῦτου γενόμενος φωνὴ, ἔχει ἐν ἐαυτῶ τὰς ἐν τῷ Πατρὶ προεννοηθείςας ἰδέας, ὅθεν κελεύοντος Πατρὸς γίνεθαι κόσμον... ἀπετελεῖτο. с Noet. с. 11. καὶ οὕτως παρίστατο αὐτῷ ἔτερος. ἔτερόν δὲ λέγων, οὐ δύο θεούς λέγω, ἀλλ' ὡς φωςἐκ φωτὸς κ. τ. λ... Οὗτος δὲ νοῦς, ὃς προβὰς ἐν κόσμω ἐδείκνυτο ΠαῖςΘεοῦ,с 15. ἀλλ' ἐρεῖ μοί τις· Ξένον μοι φέρεις, Λόγον λέγων ϒἱὸν Ιωάννης μὲν γὰρ λέγει Λόγον... Ποιον οὖν ϒἱὸν ἑαυτοῦ ὁ Θεὸς διὰ τῆς σαρκὸς κατέπεμψεν, ἀλλ' ἢ τὸν Λόγον, ὄν ϒἱὸν προσηγόρευε διὰ τὸ μέλλειν αὐτὸν γενέσθαι; καὶ τὸ κοινὸν ὄνομα τῆς εἰς ἀνθρώπους φιλοστοργίας ἀναλαμβάνει ὁ ϒἱὸς καλούμενος (с. 3. καλούμενος ἀπ' άρχῆς ϒἱὸς ἀνθρώπου διὰ τὸ μέλλον)· οὔτε γάρ ἄσαρκος καὶ καθ'ἑαυτὸν ὁ Λόγος τέλειοςἦν ϒἱός· καίτοιτέλειοςΛόγος ὢν μονογενής·οὔθ' ἡ σὰρξ καθ' ἕαυτήν δίχα τοῦ Λόγου ὑποστῆναι ἠδύνατο διὰ τὸ ἐν Λόγῳ τὴν σύστασιν ἔχειν οὕτως οὖν εἰς ϒἱὸς τέλειος θ ε ο ύ ἐφανερώθη.
361
В дополнение к тем данным относительно учения св. Ипполита о Св. Духе, которые собраны выше (стр. 102 пр. 3 и 4), можно сказать лишь немногое. Ипполит не говорит определенно об образе исхождения Св. Духа; тертуллиановского решительного «perFilium» мы не встречаем. В каком отношении третье Лицо стоит в монаде, это Ипполит не пытается разъяснять; но у него есть намек, который располагает читателя соединять Св. Духа с Отцом чрез Слово (Swete, op. cit. p. 70. How the existence of the third Person consists with the Unity, Hippolytus does not undertake to explain: but a hint is dropped which leads the reader to connect the H. Spirit with the Father through the Word), c. Noët. с. 11. 12. δύναμις Λόγος.... οὗτος δὲ ἔδωκεν νόμον καὶ προφήτας καὶ δοὺς διὰ Πνεύματος ἁγίου ἠνάγκασε τοῦτους φθέγξασθαι, ὅπως τῆς πατρώας δυνάμεως τὴν ἀπόπνοιαν λαβόντες τὴν βουλὴν... τοῦ Πατρὸς καταγγείλωσιν. ἐν τοῦτοις τοίνυν πολιτευόμενος ὁ Λόγος ἐφθέγγετο περὶ εαὐτοῦ. Но если здесь τῆς πατρώας δυνάμεως ἡ ἀπόπνοια и относится к Св. Духу, — что вполне вероятно,— то смысл речи достаточно объясняется тем, что Сын посылает Св. Духа; а исходит ли Он чрез Сына, это совершенно неизвестно (the words however are obscure).
362
Свидетельство Феодорита (haer. fab. сотр. 1. 3. с. 3. ταύτης (τῆς αἱρέσεως) μετὰ τὸν Νοητὸν ὑπερήσπισε Κάλλιστος, ἐπιθήκας τινάς καὶ οὗτος ἐπινοήσας τῆ δυσσεβεία τοῦ δόγματος) слишком кратко для того, чтобы его поставить в число источников, предполагая тождество этого Каллиста с римским епископом.
363
По Philos. 1. 9 р. 438 (Mill. 278) Κάλλιστος μίξας τὴν Κλεομένους μαθητοῦ Νοητοί καὶ Θεοδότου αἴρεσιν, ἑτέραν καινοτέραν αἴρεσιν συνέστησε [1. 9 c. 12 ρ. 458 (Μ. 289) ποτὲ μὲν εἰς τὸ Σαβελλίου δόγμα ἐμπίπτων, ποτὲ δὲ εἰς τὸ Θεοδότου οὐκ αἰδεῖται]. Каллист говорил (1. 9 с. 11 p. 450 Μ. 285); «ἐγώ οἶδα ἕνα Θεὸν Χριστὸν Ίησοῦν, καὶ πλὴν αὐτοῦ ἔτερόν οὐδένα γενητὸν καὶ παθητόν», а иногда утверждал (ποτέ δὲ λέγων), что οὐκ ὁ Πατὴρ ἀπέθανεν, ἀλλὰ ὁ ϒἱός. Основные черты его учения следующие (1. 9 с. 12 р. 458): τὸν Λόγον αὐτὸν εἶναι ϒἱόν, αὐτὸν καὶ Πατέρα, ὀνόματι μὲν καλούμενον, ἓν δὲ ὄν τὸ Πνεῦμα ἀδιαίρετον. οὐκ ἄλλο εἶναι Πατέρα, ἄλλο δὲ ϒΙόν, ἓν δὲ καὶ τὸ αὐτὸ ὑπάρχειν· 1. 10 с 21 ρ. 530 Μ. 330. ούσιά δὲ [ἓν] εἶναι· Πνεῦμα γάρ, φησίν, ὁ Θεὸς οὐκ ἔτερόν ἐστι παρὰ τὸν Λόγον ἢ ὁ Λόγος παρὰ τὸν Θεὸν. ἓν οὖν τοῦτο πρόσωπον, ὀνόματι μὲν μεριζόμενον, οὐσιά δὲoὔ. Τοῦτον τὸν Λόγον ἕνα εἶναι Θεὸν ὀνομάζει καὶ σεσαρκῶσθαι λέγει (1. 9 c. 12 ρ. 458. καὶ εἶναι τὸ ἓν τῆ παρθένω σαρκωθὲν Πνεῦμα οὐχ ἔτερόν παρὰ τὸν Πατέρα, ἀλλὰ ἓν καὶ τὸ αὐτό). καὶ τὸν μὲν κατὰ σάρκα ὀρῶμενον καὶ κρατούμενον (1. 9 с 12. ὅπερ ἐστιν ἄνθρωπος) ϒἱὸν εἶναι θέλει, τὸν δὲ ένοικούντα (1. 9 с. 12. τὸ δὲ ἓν τῷ ϒἱῶ χωρηθὲν Πνεῦμα τοῦτο εἶναι τὸν) Πατέρα· 1. 9. с 12. οὐ γάρ, φησίν, ἐρῶ δύο θεούς, Πατέρα καὶ ϒἱὸν, ἀλλὰ ἕνα.
Ὁ γὰρ ἓν αὐτῷ γενόμενος Πατὴρ προσλάβαμενος τὴν σάρκα ἑθεοποίησεν ἑνώσας ἐαυτῶ, καὶ ἐποίησεν ἕν, ὡς καλεῖσθαι Πατέρα καὶ ϒἱὸν ἕνα Θεὸν, καὶ τοῦτο ἓν ὄν πρόσωπον μὴ δύνασθαι εἶναι δύο, καὶ οὕτως τὸν Πατέρα συμπεπονθέναι τῷ ϒἱῶ· οὐ γὰρ θέλει λέγειν τὸν Πατέρα πεπονθέναι καὶ ἓν εἶναι πρόσωπον... (пробел в тексте) έκφυγεῖν τὴν εἰς τὸν Πατέρα βλασφημίαν.— На основании этих данных одни из ученых (Jacobi, Bunsen, Gieseler, Baur, Volkmar ар. Kurtz. S. 345 и SchafT) причисляют Каллиста к монархианам, другие Döllinger и Kuhn, на сторону которых становится и сам Куртц) per fas et nefas отстаивают его православие. Из приведенного изложения учения Каллиста ясно, что для первых достаточно лишь принять это учение так, как оно дано в его единственном источнике, между тем как последние должны многое отвергнуть, должны доказывать, что автор «Философумен» совершенно не понял Каллиста.