Страница 1 из 7
Житие Константина Философа Паметъ и житие блаженаго учителя нашего Константина Философа, пръваго наставника словенску езыку
Cм. перевод с греческого на русский. Оп.: Constantinus et Methodius Thessalonicenses: Fontes, recensuerunt et illustraverunt Franciscus Grives et Franciscus Tomsic = Радови старословенског института 4 (Zagreb 1960)
Благослови:
Богъ милостивъ и щедръ, ожидае покаание чловечъско, да быше въси съпасены были и въ разумъ истинныи пришли, не хощет бо съмрти грешнику , нъ покаянию и животу , аще и наипаче приложитъ на злобу , нъ не оставляетъ чловеча рода отпасти ослаблениемъ и въ съблазнъ неприязнину приити и погыбнути, нъ на каяжда лета и времена не престаетъ благодатъ творе намъ много, яко испръва даже и до ныня, патриаръхи же пръвее и отъци и по техъ пророкы, а по сихъ апостоли и мученикы, праведными мужи и учители избираеи от многомлъвнаго житиа сего.
знаетъ бо Господъ свое, иже его сутъ, якоже рече: овце мое гласа моего слышетъ и азъ знаю е и именемъ възываю е и по мне ходетъ и даю имъ животъ вечныи. еже сътвории и въ нашъ родъ, въздвигъ намъ учителя сице, иже просвети езыкъ нашъ, слабостию омрачше умъ свои, паче лъстию диаволею, не хотевше въ свете божиихъ заповедехъ ходити. житие же его являетъ, по малу сказаемо, якъже бе, да иже хощетъ, то се слыши подобитъ се ему, бъдростъ приемле, а леностъ отметае, якоже рече апостолъ: подобни мне бываите, якоже и азъ Христу.
Въ Солунсце граде бе мужъ етеръ добророднъ и богатъ, именемъ Левъ; предръже санъ драгарскыи подъ стратигом. бе же благовернъ, съхраняе въсе заповеди божие исплънъ, якоже иногда иовъ; живы же съ подружиемъ своимъ и роди 7 отрочетъ, отъ, нихже беше младеишии седмы Костантинъ Философъ, наставникъ и учителъ нашъ. егда же и роди мати, въдаяше его доилици, да и бы доила; отроче же не рачи се ети ту ждъ съсъцъ никакоже, разве по матернии, дондеже отдоенъ быстъ.
се же быстъ по божию смотрению, да бы добра корене добра летораслъ. по семже добра таа родителя свещавша се не съходити се, говеща себе, нъ тако жиста о Господи летъ 4, дондеже я съмрътъ разлучи, никакоже преступлъша того съвета. на суд же ему хотещу ити, плака се мати отрочете сего, глаголющи: не брегу о въсемъ разве о младенци семъ единомъ, како иматъ быти устроенъ.
онъ же рече: веру ми ими, жено, надею се Бозе, яко дати иматъ ему отъца и строителя такого, иже и строитъ и все христианы. Еже се и събыстъ.
Седми же летъ сы отрокъ, виде сънъ и поведае отъцу и матери рече: яко стратигъ събра все девице нашего града и рече къ мне: избери себе от нихъ, юже, хощеши подру жие и на помощъ съвръстъ себе. аз же съгледавъ и смотривъ въсехъ, видехъ едину краснеишу въсехъ, лицемъ свътещу се и украшену велми монисти златы и бисеромъ и въсею красотою, еиже бе име софиа, сии речъ мудростъ. ту избрахъ.
слышавше словеса си родителя его рекоста к нену: сыну, храни законъ отъца твоего и не отвръзи наказание матере твое. светилник бо заповедъ закону и светъ. ръци же премудрости: сестра ми буди, а мудростъ знаему себе сътвории. сиает бо премудростъ паче слънъца; и аще приведеши ю себе имее ту подру жие, то от многа зла избавиши се ею. егда же и въдаста на учение, спеяше паче всех ученикъ въ книгахъ паметию скорою велми, яко и диву быти.
Единою же от дънеи якоже обычаи естъ богатичищемъ глумление творити ловитвою, изыде с ними на поле, крагуи свои възъмъ; яко пусти и, ветръ се обретъ по смотрению божию и възетъ и занесе его. отрокъ же от того въ уныние и печалъ въпадъ, два дъни не ястъ. чловеколюбием бо своим милостивыи Богъ не веле ему привыкънути житеискыхъ вещехъ, удобъ и улови.
якоже древле улови плакиду въ лове еленемъ, тако и сего крагу емъ. въ себе же помысливъ житиа сего суету, окааше глаголе: таково ли естъ житие се, да въ радости место печал прибываетъ? от сего дъне по ин се путъ иму, иже естъ сего лучъши, а въ млъве житиа сего своихъ дъни не иждиву. и поучае се симъ, седеаше въ дому своемъ, уче се изъ устъъ книгами светаго григориа богослова и знамение кръстное сътвори на стене и похвалу светому григорию написавъ сицеву : о григорие, теломъ чловече, а душею аггеле.
ты теломъ чловекъ сы, аггелъ яви се, уста бо твоя яко единъ от серафиимъ Бога прославляютъ и въселенну ю просвещаютъ правые веры казаниемъ. тем же и мене припадающа к тебе любовию и верою приими и буди ми учителъ и просветителъ. таковаа завещавааше.
Въшъдъ же въ многыи беседы и умъ вели, не могыи разумети глъбинъъ, въ уныние велико въпаде. стран же некои бе ту, у мее граматикию и къ нему шъдъ моляше и, на ногу его падае и въдае се ему : добре научи ме ху дожъству граматичъскому . он же талантъ свои погребъ, рече къ нему : юноше, не тру ждаи се, отреклъ се есмъ отъну дъ никогоже не научити сему въ мое дънии.
пакы же отрокъ кланае се ему съ слъзами глаголаше: възми въсу мою честъ от дому отъца моего, еже ми достоитъ, а научи ме. не хотевшу же послушати его, шъдъ же въ домъ свои въ молитвахъ пребываше, да бы обрелъ желание сръдъца своего. въскоре же Богъ сътвории волю боещихъ се его. отъ красоте бо его и мудрости и прилежнемъ учении, еже бе растворено въ немъ, слышавъ царевъ строителъ, иже нарицаетъ се логофетъ, посла по нъ, да се бы съ царемъ училъ.
отрокъ же услышавъ се радостию пути се етъ и на пути поклон се молитву сътвории, глаголе: боже отъцъ нашихъ и Господи милости, и яже сътворилъ еси въсакаа словомъ и премудростию своею, съзъдавъ чловека, да владетъ тобою сътвореными тваръми даждъ ми сущу ю въскраи твоихъ престолъ премудрости, да разу мею, что естъ угодно тебе, и съпасу се. аз бо есмъ рабъ твои и сынъ рабы твоее.
и къ сему прочее соломоню молитву изъглаголавъ и въставъ рече аминъ.
Егда же прииде къ цариграду , въдаше его учителемъ, да се учитъ, и въ три месеци навыкъ граматикию и прочаа се етъ учениа. и научи же се омиру и геомитрии И у лъва и у фоте диаксице и въсемъ философиискымъ учениемъ къ сим же и риторикии и арифъмитикии и астрономии и мусикии и въсемъ прочиимъ елинскымъ художъствомъ. тако же и навыче въса, якоже би едино от нихъ навыкну ти.
скоростъ бо се съ прилежаниемъ случии, друга дру гу преспеющи, имже се учениа и художъствомъ съвръшаю. боле же учениа тихъ образъ на себе являе съ теми, съ нимиже беаше полъзнее, укланяе се от укланяющиихъ се въ стръпты како би въ землныхъ небесънаа пременилъ, излетети ис телесе сего и съ Бог омъ жити. узрев же его такова сущаа логофетъ дастъ ему властъ надъ своимъ домомъ и въ цареву полату съ дръзновениемъ въходити.
и въпроси его единою глаголе: философе, хотехъ уведети, что естъ философиа. он же скоромъ умомъ рече абие: божиимъ и чловечъскымъ вещемъ разу мъ, елико можетъ чловекъ приближити се бозе, яко же детелию учитъ чловека по образу и по подобию быти сътворшому и. сего же паче възлюбии и въпраша и о семъ толикъ мужъ великъ и чъстънъ. онъ же сътвории ему учение философъско, въ малехъ словесехъ великъ умъ сказавъ.
въ чистоте же пребывае, велми угаждае Бог у, толми паче любъзнеи въсемъ бываше. и логофетъ въсаку чъстъ творе ему говеину, злато много даяше ему , он же не приимаше. единою рече ему твоя красота и мудростъ отънудъ излиха нудитъ ме любити те; то дъщере имамъ духовную, юже от кръстила изехъ, красну и богату и рода добра и велика; аще хощеши, подру жию сию ти дамъ; от цара же ныня велию чъстъ и кнежие приимъ и болшу ю чаи, въскоре бо стратигъ будеши.
отъвещав же ему философъ: даръ убо великъ требующиимъ естъ, а мне болшее учениа нестъ ничтоже ино, имже разу мъ събравъ предеднее чъсти и богатъства хощу искати. слышав же логофетъ ответъ его, шъдъ къ царици рече: съ философъ юныи не любитъ житиа сего; то не отъпустимъ его общины, нъ постригше и на поповство отъдадимъ и и службу , да будетъ вивлотикаръ у патриарха въ светеи софии; негли поне тако его удръжимъ. еже и сътворише ему.
мало же съ нимъ въ семъ побывъ, на уское море въшъдъ съкри се въ монастыри. искаше же его !з месецъ, едва и обретоше. не могше же его принудити въ ту службу, умолише и учителныи столъ преети и учити философи тоземце и странные, съ въсакою службою и помощию. по то се приетъ.
Бе же анънии патриархъ ересъ въздвиглъ глаголе: не творите чъстъ светымъ иконамъ. събравше сънъмъ, обличише и, яко неправо глаголетъ, и изгнаше его съ стола. он же рече: насилием ме изгнаше, а не препревше мене; не может бо се никтоже противити словесемъ моимъ. царъ же съ патрикии устроивъ философа, посла на нъ, рекъ тако: аще можеши юноше съ препрети, то пакы столъ свои приимеши.